Bir padişah düşünün ki, devletin içerisinde bulunduğu en zor dönemde tahta geçmiş, karşılaştığı tüm zorluklara rağmen boyun eğmeden mücadele vermiş ve bu mücadele sonucunda bir yandan Avrupa tarafından “Hasta Adam” olarak nitelendirilen devleti 33 yıl daha ayakta tutarken diğer yandan da yapmış olduğu icraatlarla devleti bir yenilenme sürecine sokmuştur. İşte bu padişah, yapmış olduğu bu kadar hizmete rağmen darbe teşebbüsleri ile tahttan indirilmeye çalışılmış ve sonunda da bir hal fetvası ile tahtından indirilerek sürgüne gönderilmiştir. Bahsi geçen bu padişah sizlerin de bildiği üzere Sultan İkinci Abdülhamid Han’dır.

Abdülhamid Han tahta çıkar çıkmaz uygulamış olduğu maliye politikası ile ağır bir borç yükü altında bulunan Osmanlı Devletini borçlarını ödeyebilecek hale getirmiş, planlamış olduğu projelerle geniş ufuklar çizmiş, projelerin dışında ilk arabayı ve ilk telefonu ülkeye getirmişken tahttan indirilmesinin ardından tüm bu hizmetler yok sayılarak tarihin karanlığına gömülmek istenmiştir. Abdülhamid Han ise tüm bu yaşananları vefatından önce söylemiş olduğu şu ifadelerle dile getirerek çok güzel bir şekilde özetlemiştir; “Bunca yıl devletimin bekası için çabaladım durdum ama bütün hizmetlerime bir kara çarşaf çektiler” 

O gün başlayan bu “kara çarşaf çekme” girişimi zamanla daha da ilerletilmiş, değişen rejimin de eskiye yönelik unutturma ve karalama çalışmaları neticesinde “asılsız ithamlar ve çok büyük boyuttaki iftiralara” dönüşmüş ve günümüzde ise Abdülhamid Han ve şahsının hedef alındığı yoğun bir karalama kampanyası halini almıştır. Yazımızda bahsini edeceğimiz Kıbrıs’ın İngilizlere verilmesi meselesi de işte bu karalama kampanyalarının sadece bir kısmını oluşturmakta olup bu konunun detaylı bir şekilde incelenerek açıklığa kavuşturulması bir zorunluluk haline gelmiştir.

 “Abdülhamid Han Kıbrıs’ı İngilizlere Sattı” Söylemi Nereden Ortaya Çıktı?

Tarihi konuları ele alırken yapmış olduğumuz yanlışlardan bir tanesi olayları değerlendirirken günümüz dünyasını temel alarak olayın yaşandığı dönemin şartlarını göz ardı etmek olup bir diğeri ise inceleme yaparken derinlemesine değil yüzeysel bir bakış açısı ile yaklaşmaktır. Mesela bizim üzerinde konuşmakta olduğumuz hususta Kıbrıs’ın Abdülhamid Han’ın saltanatı döneminde yine Abdülhamid Han’ın onayı ile İngilizlere verilmiş olmasından yola çıkılarak kolay bir şekilde “Abdülhamid Han, Kıbrıs’ı İngilizlere verdi” denilebiliyor ve hatta daha da ileri gidilerek bunun bir “satış (!)” olduğunu dile getirilebiliyor. Ama her nedense içerisinde bulunulan dönemin şartları, Abdülhamid Han ve bürokrasi cephesinde yaşanılanlar ve alınan kararın artı eksileri çok basit bir şekilde es geçilebiliyor. Bu da yüzeysel olarak ele aldığımız bu meselede bizleri “Abdülhamid Han’ın Kıbrıs’ı satmış olduğu” yanılgısına düşürebiliyor. Bir kesim bilinçli bir şekilde bu yanılgıyı devam ettirirken bir kesim de edindiği yanlış ve eksik bilgiler sebebiyle bu yanılgıya rahatlıkla düşebiliyor.

Dönemin Şartları, Dönemin Şartları… Peki, Nedir Bu Dönemin Şartları?

93 Harbi’nden mağlup olarak ayrılan bir devlet; Osmanlı

Tahta yeni geçmiş bir Sultan; Abdülhamid

Çok ağır siyasi, askeri ve mali yaptırımlar yükleyen bir antlaşma; Ayastafenos

Yeşilköy’e kadar ilerlemiş bir ordu; Rus ordusu

Avrupa devletlerinin müdahalesine yol açabilecek dış destekli bir darbe; Çırağan Vakası

Ve en önemlisi de çıkarlarının zarar görmesi sebebiyle tedirgin olan İngiltere…

Rusya’nın Balkanlar başta olmak üzere Osmanlı toprakları üzerinde herhangi bir şekilde hâkimiyet kurmasına razı gelmeyen İngiltere, aynı zamanda Mısır, Hindistan ve Orta Doğu politikalarının da gereği olarak bu kargaşa ortamından en az zararla çıkmalı ve kendisi namına da bir fayda elde etmeliydi ki zaman kaybetmeden çoktan harekete geçmişti.

Rusların, Anadolu’daki gayrimüslimleri ve Suriye-Irak bölgesindeki ahaliyi Osmanlı Devletine karşı kışkırtabileceği olasılığını kullanan İngilizler bu durumu Osmanlı Devletine tebliğ ederken böyle bir durumun gerçekleşmesinin de Osmanlı’nın sonu olacağını açık bir şekilde dile getirmekteydi. Tabi ki İngilizler, tüm bunların yanında tek çözümün Türk-İngiliz ittifakı olduğunu belirtmekten de geri kalmamaktaydı.

Teklifler…

Bir an bile boş durmayan İngiltere, İstanbul’daki elçisi Henry Layard vasıtası ile Sadrazamlık makamına yapmış olduğu tebliğde bir taahhütte bulunmaktaydı. Batum, Ardahan ve Kars veyahut bunlardan birisi Rusya’nın işgali altında olduğu sürece ve yine Rusya’nın ileride kesin barış ile tayin edilen arazinin dışında Osmanlı memleketlerinden bir bölgeyi istila etmeye kalkışması halinde İngiltere silahlı kuvvetleri ile Osmanlı’nın yanında olacak ve padişah ile birleşecekti.

Tabii bu yardım karşılıksız olmayacaktı. Bu taahhüt karşısında İngilizler, Osmanlı Devleti’nden Asya’da bulunan Hıristiyan ve sair tebaanın hâlini ıslah için teminat isterken Rusları işgal ettikleri yerlerden çıkarmak ve Osmanlı topraklarını tecavüzden korumak taahhüdünü yerine getirebilmesi amacıyla da Suriye veya Anadolu sahillerine yakın bir yer olan Kıbrıs Adasını talep etmekteydi. Burada dikkat edilmesi gereken nokta; Kıbrıs Adası, Osmanlı Devletine ait olmakla birlikte, vermekte olduğu vergiyi Osmanlı Hazinesine ödemeye devam edecek, sadece askeri ve stratejik mülahazalarla İngiltere tarafından kullanılacaktı.

Tehditler…

Elçi ile sürdürülen müzakereler sonucunda Hariciye Nazırı Safvet Paşa “İngiltere’nin öteden beri Osmanlı’nın toprak bütünlüğünü savunurken şimdi Kıbrıs’ın İngiltere idaresine terk edilmesini istemekle bu kaideyi ihlal ettiğini” ifade ettiyse de İngiliz elçinin Safvet Paşa’ya vermiş olduğu cevap apaçık bir tehditten başka bir şey olmayacaktı; “Osmanlı Devletinin bu karara karşı çıkması halinde, İngiliz temsilciler barış şartlarının değişmesi için çalışmayacakları gibi İngiltere donanması da bir an önce Kıbrıs’ı işgal edecekti.”

Entrikalar…

İngilizler sadece tehdit etmekle kalmıyor, Osmanlı bürokrasisinin içerisinde de faaliyet göstermeyi ihmal etmiyordu.

İngiltere Dışişleri Bakanı Lord Salisbury’nin Henry Layard’a gönderdiği mektubu okuyan Mabeyn Müşiri Eğinli Said Paşa bir şekilde ikna edilirken, Sultan Abdülhamid ile de konuşarak teklifi kabul etmesi yönünde telkinlerde bulunuluyordu.

Yine Henry Layard tarafından ikna edilen Sadrazam Kara Sadık Paşa da Babıâli’de yükselen itiraz seslerini bastırdığı gibi devletin çıkarının İngilizlerle anlaşmakta olduğunu savunarak Sultan Abdülhamid’i psikolojik baskı altına almaktan bir an geri durmuyordu.

Bu arada Sadık Paşa’nın daha sonrasında Kıbrıs meselesinde İngilizlere alet olmak ve Çırağan Vakası’nda dahli olduğu kanaatinden görevden alınacaktı ki; Çırağan Vakası’nın Abdülhamid Han’ın gözünü korkutmak ve Kıbrıs teklifini kabul edecek hale getirmek için İngilizler tarafından organize edildiği bilgileri de göz önüne alındığında taşlar yerine oturacaktır.

Zorlukla Verilen Karar…

Sultan Abdülhamid Han, büyük bir ikilemde kalmıştı…

İngilizlere evet dese İstanbul’u kurtarmış olacak ama bu defa da Kıbrıs'ı teslim etmiş olacaktı. İngilizlere hayır dese Ruslar İstanbul’un burnunun dibinde idi ve her an Payitahta girebilirlerdi. Ayrıca İngilizler de donanmayı Kıbrıs’a göndermekle tehdit etmekteydi. Yine İngilizlerin Berlin Konferansı görüşmelerinde gerekli desteği vermemesi sonucu Ayastafenos Antlaşmasının zorlu şartlarını hafifletmek hiç de kolay olmayacaktı.

İşte tam da böyle sıkıntılı bir durumda Abdülhamid Han; Rusların Kars, Ardahan, Batum gibi vilayetlerden çekilmesi halinde İngiltere’nin de Kıbrıs’tan çıkacağını taahhüt etmesi şartıyla anlaşmaya bir de “Hukuk-i Şâhâneme asla halel gelmemesi” ibaresini ekleterek anlaşmayı tasdik etmek zorunda kaldı.

Askeri Üs Olarak Verilen Kıbrıs, Nasıl Oldu da İngilizlerin Oldu?

İngilizlerin adaya yerleştiği andan itibaren işgalci bir tavır sergilediği de anlaşmanın şartlarını yerine getirmediği de büyük bir gerçekti. Günden güne adayı egemenliği altına alan İngilizlerin asıl adımı atması Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı’nda Almanların yanında yer alması ile oldu. Savaşın başlamasını müteakip İngilizler, Osmanlı Devletine resmi olarak savaş ilan ederken bir yandan da Kıbrıs’ı ilhak ettiklerini açıklıyorlardı.

Bu karar tek taraflı olduğu gibi 1878 Antlaşmasına ve uluslararası hukuka aykırı, yasa dışı bir karar olup Osmanlı tarafından hiçbir zaman tanınmasa da İngiltere her zamanki gibi sözünde durmayarak işgalci tavrını devam ettirdi. Hatta gün gelip Ruslar, anlaşmada isimleri geçen yerleri boşaltsalar bile İngiltere Kıbrıs’ı boşaltmadı. Sonuç olarak Kıbrıs Adası fiili olarak İngiltere tarafından işgal edilmişti ama hukuki olarak bir Osmanlı toprağıydı ta ki yıllar sonrasında Lozan Anlaşması ile İngilizlerin bu ilhak kararının tanınmasına kadar…

Ne yazık ki anlaşmanın 20. Maddesi ile “Türkiye, İngiliz Hükümetince 5 Kasım 1914 tarihinden ilan edilen, Kıbrıs'ın [İngiltere'ye] katılışını tanıdığını bildirmiş” ve böylelikle de Kıbrıs tamamen Osmanlı egemenliğinden çıkmış oldu.

Açık bir şekilde görülmektedir ki “Abdülhamid, Kıbrıs’ı İngilizlere Sattı” demek ile yaşanılanları başından sonuna kadar ele almak arasında dağlar kadar bir fark bulunmaktadır. Elbette devlete ait bir toprak parçasının bir askeri üs olarak olsa bile başka bir devlete verilmesi hoş bir durum değildir ama Payitaht önlerine kadar gelmiş Rus ordusunun vereceği tahribat ve yine İngilizlerin Kıbrıs’a donanma gönderme ihtimalinin meydana getireceği sonuçlar da kesinlikle göz ardı edilmemelidir. Yine Ayastafenos Anlaşmasının şartlarının çok az da olsa Berlin Konferansında hafifletilmiş olması ve böylelikle Rumeli topraklarının elden çıkışının erken bir tarihte yaşanmamış olması da dikkatlerden kaçmamalıdır.

Şu hiçbir zaman unutulmamalıdır ki; Abdülhamid Han da bir insandır. Elbette ki yapmış olduklarında bir hata payı olabilir ve olması da gayet normaldir. O gün içerisinde bulunulan durum öyle bir karar alınmasını gerektirmiş olabilir. Verilen karar günümüz şartlarında ele alındığında yanlış olarak da değerlendirilebilir ama bunun toprak satma (!) şeklinde dillendirilmesi çok acımasız ve alçakça olacaktır.

Bu noktada siz değerli okurlarımıza da büyük bir vazife düşmektedir. Her konuda olduğu gibi özellikle böyle tarihi konularda sosyal medya ve birçok mecra da yazılanları tastamam doğru kabul etmemek ve tarihi kaynaklardan faydalanarak olayın aslını ayrıntılı bir şekilde incelemek daha yerinde bir davranış olacaktır. İşte o zaman her şey daha doğru, daha açık ve daha anlaşılır olacaktır. Bu sayede tarihimize ve değerli şahsiyetlerimize yapılan bu saldırılarda boşa çıkacaktır. 

KAYNAKLAR

Standford J. Shaw- Ezel Kural Shaw, Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye

Mehmet Bicik, Bilinmeyen Yönleriyle 2. Abdülhamid

Yavuz Güler, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin Kuruluşuna Kadar Kıbrıs Meselesi

Dr. Vahit Çabuk, Hedefteki Sultan 2. Abdülhamid

Ziya Nur Aksun, 2. Abdülhamid Han

Vahdeddin Engin, Bir Devrin Son Sultanı İkinci Abdülhamid

Mustafa Armağan, Kıbrıs’ı İngiltere’ye Sultan Abdülhamid mi Verdi?