Bilindiği üzere İran İslam Cumhuriyeti son zamanlarda hareketli günlere sahne olmaktadır. ABD-İran hattındaki uyuşmazlık konularında uzlaşı zeminin oluşamamasının temel gerekçelerini incelediğimizde; İran'ın uranyum zenginleştirme programındaki kararlılığı, İsrail'le mikro düzeyli inanç temelli vesayet çatışmaları, İran'ın Lübnan ve Yemen'e kadar ulaşan siyasi cephe(şii hilali) oluşturma emeli gibi konu başlıkları orjininde bölgesel anlamda giderek tırmanan gerginlik, İran'a uygulanan uluslararası ambargolar neticesinde çeşitli ekonomik sıkıntılara sebebiyet vermektedir. Bahsi geçen hususlar manzumesinde ise,  daha önce muhtelif tarihlerde İran içinde vuku bulan halk hareketlerinin en sonuncusu 28 Aralık 2025 tarihinde baş göstermiştir. İran'ın başkenti Tahran'da, yüksek enflasyon ve İran riyalindeki ciddi değer kaybının akabinde sokağa dökülen göstericiler, krizden sorumlu olarak tuttukları Hamaney rejiminin ve hükümetin değişmesini talep etmektedirler. İran'ın yaşadığı çok yönlü çalkantılı süreç, muhtemel ABD dış müdahalesinin gerçekleşmesiyle Türkiye ve bölge ülkeleri açısından milli güvenlik sorunlarını derinleştirebilir.

İRAN’DAKİ SOKAK OLAYLARININ SEYRİ

Her ne kadar kamu kurumlarının yakılması ve güvenlik güçlerinin hayatını kaybetmesi sonuçlarını doğuracak kadar şiddetli olsa da, yerel kaynakların ve bölge incelemeleri yapan uzmanların ekseriyetle görüşü, göstericilerin sokak olaylarından murat ettikleri neticenin gerçekleşebilme ihtimalinin oldukça uzak olduğu şeklindedir. Göstericilerin, Hamaney rejimine ve hükümete yönelttiği protestoların zemininde, pek çok siyasi oluşumun da taleplerini içerecek düzlemde ilerlediği, bazı siyasi emellerin gerçekleşmesi istemine çanak tuttuğu anlaşılmaktadır. Göstericilerin, siyasi istek ve taleplerinin yerindeliği ayrı bir konu olmakla birlikte İran içindeki muhalefet partilerinin, özellikle sürgündeki oluşum ve siyasi kişiliklerin, göstericiler üzerinde yönlendirmelerinin izleri aşikardır. Sürgündeki Rıza Pehlevi ve muhalefetin diğer bir kanadını oluşturan Halkın Mücahitleri arasındaki iktidar olma hayaline dayalı siyasi rekabet gün geçtikçe kızışmaktadır.

İRAN’DAKİ SOKAK OLAYLARINA PJAK’IN ETKİSİ ve AMACI

İran'da yaşayan Kürtlerin politik tavrı ve temsili ise İran'daki sokak eylemlerinde apayrı bir konu olarak değerlendirilmelidir. Öncelikle İran siyasetinde yer alan Kürt siyasi hareketlerinin temellerinin tespiti oldukça önemlidir. Türkiye'den sonra bölgedeki en çok Kürt nüfusunu barındıran İran, siyasi istikrarsızlık yaşaması halinde pek çok ülkeyi ilgilendirebilecek dönüşümlere sebebiyet verebilme ihtimalini barındırmaktadır. Silahlı mücadeleyi esas alan ve Türkiye ile İran'ın terör örgütü listesinde bulunan PJAK, sokak eylemlerinin başladığı ilk günden beri etkin rol alma gayretindedir. Çeşitli sosyal medya hesaplarından yapılan paylaşımlar özelinde PJAK sosyolojik ve siyasi varlık bulma gayretini sürdürmektedir.

Rejim karşıtlığını besleyen ve sac ayaklarından birini oluşturan yasa dışı PJAK(Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê), 2004 yılında silahlı saldırılarını icra etmeye başlamıştır. İran'daki Kürtlerin sosyal ve siyasal taleplerine öncülük etme iddiasındadır. PKK terör örgütü liderinin Türkiye tarafından ele geçirilmesi sonrasında İran'da oluşan karşıt gösterilerin kuluçka alanından beslenerek, intizamlı şekle bürümenin mahsulü olan PJAK, kanaatimizce Mustafa

Barzani'nin temsil ettiği kitlesel dönüşümü daha iyi kullanmaktadır. Yani sadece terör örgütü PKK ve Öcalan orjininde değerlendirilmemelidir. Tarihi kökleri son 50 yıllık dönüşümlerden çok daha eskidir.

PJAK, hareket tarzını 2011 yılındaki ateşkesten sonra daha çok demokratik temsil yani parlamenter siyasi yapı içerisine çekmeye çalışsa da, İran içindeki etnik bazlı Kürt siyasi hareketleri arasında oluşan görüş farklılıklarına ve ihtilaflara çözüm geliştirememiş, haliyle kolektifleşememiştir. Kürt nüfusunun siyasi temsili, yeknesaklık gösteremediğinden ve çeşitli fraksiyonlara bölündüğünden dağınık bir görüntü sergilemektedir. İran'daki gösteriler sürecinde PJAK, rejimin protestocuların meşru taleplerine kurşunla karşılık verdiğini bu nedenle de göstericilerle aynı hissiyatlara sahip olduklarını ve her türlü seferberliğe hazır oldukları vurgusu yapmaktadır. Kümülatif doneler perspektifinde PJAK, kanaatimizce iki aşamalı bir strateji uygulamaktadır. İlk olarak, göstericilerin sempatisini kazanıp yeniden kaybettiği irtifayı kazanarak Kürt nüfusunun tek temsilcisi haline gelmek, ikinci öncül olarak ise olası bir ABD saldırısında, emperyalist hedef sahiplerinin bölgesel dizayn hareketlerinde taşeronluk görevini ifa ile parçalanan bölgelerden toprak kazanımı elde edebilmektir.

SURİYE’DEKİ YPG/SDG’NİN 10 MART MUTABAKATI’NDAKİ TAAHHÜTLERİNİ YERİNE GETİRMEMESİ

2011 Tarihinde başlayan Arap Baharı tesiriyle, Suriye Kürtlerinin siyasi temsilini sağlamaya namzet olan 2003 kuruluş tarihli PYD, meşruiyet alanını iyi değerlendirerek siyasi oluşumunun yanına destek olarak silahlı kolu olan YPG'yi kurmuştur. PYD bilindiği üzere terör örgütü  lideri Öcalan’ın teorisi olan konfderalizmin(KCK) Suriye koludur. 2015  Yılında ise diğer bazı arap ve hristiyan gruplarla birleşen YPG, kongre kararıyla SDG çatısı altında ana omurga olarak faaliyetlerini sürdürmektedir.

Esad rejiminin devrilmesiyle Suriye’ye liderlik eden ve toprak bütünlüğünü hedefleyen Ahmet eş-Şara hükümeti, PYD'nin silahlı kolu olan YPG/SDG elebaşı Mazlum Abdi ile de 10 Mart Mutabakatı'nı sağlamıştır. 2025 yılı içerisinde anlaşılan maddeler kapsamında,  YPG/SDG'nin kademeli olarak silah bırakarak yeni hükümet saflarına katılacağı ve de sınır bölgelerini Şam'a bırakacağı kararlaştırılmıştır. Fakat taahhüt edilen süre zarfında YPG/SDG anlaşma kapsamında hereket etmemiştir. YPG/SDG'nin kademeli olarak devrim hükümetine bağlanması gerekirken, ilgili durum bilinçli olarak askıda bırakılmıştır. Lokal düzeyde YPG ve Şam hükümeti silahlı çatışmalara girişmiş, en son Halep'te varlık gösteren YPG unsurları bölgeyi terk ederek Fırat'ın doğu kısmına geçmiştir. Halep sınırları içerisinde yerleşik olarak bulunan -açık kaynak olmamak üzere- sayıları yaklaşık 300-400 bin kadar olduğu düşünülen Kürt nüfusunun, YPG terör örgütünü desteklememesi, İran PJAK'ının durumuyla aynı şartlar içerisinde olduğu sonucunu doğurmaktadır. Bölgede yaşayan Kürt nüfusunun önemli bir kısmı, bahsi geçen ayrılıkçı terör gruplarıyla aynı düşüncede olmadığı gibi aynı doğrultuda da ilerlememektedirler.

ÖCALAN’IN SİLAH BIRAKMA ÇAĞRISININ YPG ve PJAK ÜZERİNDEKİ YANSIMALARI

Terörsüz Türkiye süreci etkileri ve neticeleri itibarıyla, Türkiye'nin bölgesel süper güç olma yolunda gücünü istihkam edebilmesi açısından ana meselelerden biridir. Suriye, Irak ve İran içindeki Kürtlerle etnik bağların varlığından ziyade, terör örgütü PKK lideri Abdullah Öcalan'ın dayattığı teorik yönetim formasyonu, Türkiye'nin sınır ülkeleriyle bağlaşıklığını da liderlik konumuna taşımaktadır. Türkiye tarihi bağları bağlamında da, Orta Doğu  ülkeleriyle olan ilişkilerini orantılı bir düzlemde lehine çevirebilecek yegane ülke konumundadır.  Halihazırda Türkiye içinde oluşabilecek her türlü gelişim ve dönüşüm, bölge ülkelerinin gidişatını belirleyici olacaktır. 25 Mayıs 2025 tarihinde İmralı Adası'nda hükümlü bulunan terör örgütü PKK lideri Abdullah Öcalan'ın çağrısıyla PKK kongresi toplanarak silah bırakma manifestosunu açıklamıştır.

İkinci açılımı süreci merkezinde Türkiye'nin stratejik hedefinin, ABD desteğiyle donatılan ve ciddi toprak nüfuzu sağlatılan, PYD/YPG'nin ve diğer silahlı muhalif gruplarla oluşturduğu SDG terör örgütünü bertaraf etmek olduğu düşüncesi hakim kanaattir. Türkiye'nin, Suriye iç savaşı sırasında sınır bölgelerini terör örgütlerinin tecavüz ve saldırılarından korunmak üzere değiştirmiş olduğu askeri angajman kurallarının neticesinde, devam eden saldırılar kapsamında sınır güvenliğini tahkim edebilmek için gerçekleştirdiği; Fırat Kalkanı, Barış Pınarı ve Zeytin Dalı harekatlarının subuta ermesi ana meselelerinden biridir. Tam da bu noktada, mevcut Suriye Hükümetiyle koordinasyon dahilinde ilerleyerek, sınırını terörden temizleme amacı bulunmaktadır. Fakat PKK terör örgütünün silah bırakma manifestosunun, PJAK ve PYD üzerinde beklenen etkiyi şu aşamada yapmadığını söylemek yanlış olmayacaktır. Geçtiğimiz yıl içerisinde PJAK eş genel başkanı Emir Kerimi ve YPG/SDG komutanı Mazlum Abdi kanadından yapılan açıklamalar tahlil edildiğinde, PKK terör örgütü elebaşı Öcalan'ın çağrısını uygulama kararlılığında olmadıkları anlaşılmaktadır. PKK ile başlatılan sürece saygı duyduklarını ve Türkiye ile barışçıl diyalog kurma eğilimlerini belirtmekle yetinmektedirler. Öcalan'ın kesin ve kararlı çağrısına rağmen, otonom bölge ve öz yönetim idealleri, bağlı bulundukları KCK misyonu doğrultusundan sapmaktadır. Ayrılıkçı gruplar arasındaki görüş farklılıkları ve mevki koruma gayretleri ayrıca incelenmeyi gerektirmektedir. Ancak uluslararası arenadaki, ulus devlet veya adem-i merkeziyetçi yönetimleri destekleyen devletlerin, çıkarlarına uygun hareket ettikleri ve de parasal kaynaklarının kesilmesinden endişe ettikleri ayrıca ABD-İsrail stratejisinin henüz kendilerini desteklemekten vazgeçmedikleri avuntusunun hakim olduğu aşikardır.

ABD DIŞ MÜDAHALESİNİN TERÖRSÜZ TÜRKİYE SÜRECİNE ve ORTA DOĞU’YA ETKİSİ

Gazze'deki insanlık dramına rağmen Trump yönetimi, Netanyahu rejiminin bölgesel çıkarlarını tüm kuvvetiyle koruma eğilimindedir. İsrail'in bölgesel yayılmacılık(Siyonist) ideolojisi, Orta Doğu’daki hiçbir ülkeyi dizayn etme gayretlerinden beri durmayacağını göstermektedir. Gösterilerin zuhur ettiği ilk günden beri Trump’ın da söylem ve demeçleri oldukça saldırgandır. Ek olarak İran’la ticari ilişkilerini devam ettirmek isteyen ülkelere de tehditleri mevcuttur(%25 vergi). İran'da rejim değişikliğinin gerçekleşmesi üzerine ortak bir mutabakatın varlığı ve de bu kapsamda İran'a, ABD'nin yakın zamanda askeri müdahalesinin olacağı ihtimali kuvvetlenmektedir. Fakat geçici olarak değil bu defa kalıcı olması amaçlanmaktadır. İsrail ve ABD, parçalanmış ve bölünmüş yani istikrarsız bir İran hedefini gerçekleştirmeye çalışmaktadırlar. İstihbari faaliyetlerle ciddi hazırlıkların tertiplendiği, sanal alem aracılığıyla kamuoyuna yansıtılmaktadır. İran'ın, BAAS rejimini destekleyerek ve Suriye iç savaşı sırasında Haşdi Şabi milislerini vesayet odağı olarak kullanarak, pek çok sivili hedef alması nedeniyle karanlık bir sicilinin olduğu doğrudur ancak şu aşamada toprak bütünlüğünü idame ettirebilmesi, tabi olarak Türkiye'nin çıkarlarıyla örtüşmektedir.

Neticeten, Türkiye'de Öcalan'ın çağrısıyla devam eden terörsüz Türkiye süreci, geçtiğimiz yıla kıyasla daha fazla anlam ve önem kazanmaktadır. Suriye'de ayrılıkçı unsurlar Şam hükümetine verdiği taahhütleri yerine getirmemektedir. İran'daki ayrılıkçı unsurlar ise mevcut sokak olaylarından pozisyon devşirme çabasındadır. Türkiye'de, nispeten tahrik edilmeye daha müsait olan radikal milliyetçi parti ve akımlar, daha önce mülteci karşıtlığı üzerinden propaganda üretme metotlarını tanzim ederek, bu defa terörsüz Türkiye sürecini manipüle etme amacındadırlar.

ABD'nin, Joe Biden yönetimi sırasında bölgedeki ayrılıkçı gruplara bakış açısı, Donald Trump yönetiminin başa gelmesiyle Türkiye’nin stratejisiyle örtüşür gibi görünse de, Trump'ın politik tavrı tekin görünmemektedir. Mütekabiliyet esaslı dış politika terminolojisinin, bölgesel ve küresel çapta fazlasıyla tüketildiği mevcut ahval ve şerait düzleminde, yeni garabetlerin ortaya çıkmaması adına her zamankinden daha dikkatli olunması ülke çıkarlarımız açısından mühim bir konudur. ABD askeri harekatının bölgedeki ayrılıkçı hareketlere pozitif bir etki yapabileceği, motivasyon sağlayabileceği ve bölgesel dengeleri kökünden sarsabileceği ortadadır. Türkiye’nin lehine görünen parametreleri kahir ekseriyetiyle aleyhe değiştirebilme potansiyeli taşımaktadır. Ancak Türkiye’nin hükümet ve askeri yetkilileri tarafından gerçekleştirilen bölgesel temaslar kapsamında verilen demeçler perspektifinde, askeri harekat dahil tüm seçeneklerin masada olduğu ve terörsüz Türkiye sürecinden taviz verilmeyeceği anlaşılmaktadır.

KAYNAKÇA :

https://www.bbc.com/turkce/articles/c1jwd2n9wgeo.amp

https://tr.wikipedia.org/wiki/KCK

https://www.bbc.com/turkce/articles/c1jwd2n9wgeo.amp

https://amp.dw.com/tr/suriye-irak-ve-i%CC%87randaki-pkk-uzant%C4%B1lar%C4%B1-%C5%9Fimdi-ne-durumda/a-72528612

https://tr.wikipedia.org/wiki/Mustafa_Barzani