Rusya, Balkanlarda gütmekte olduğu Panslavizm politikası çerçevesinde, bölgede yapılması gereken ıslahatların tespit edilmesi ile ilgili talepte bulunurken; Rusya’nın Balkanlar’daki planlarını boşa çıkarmak isteyen Avrupa ülkeleri ise yaptıkları baskı sonucunda Osmanlı Devleti’nin Balkan eyaletlerinin yönetim koşullarını düzenlemek üzere bir konferans düzenlenmesini sağlar. Toplamda 9 farklı oturumdan oluşan bu müzakereler Haliç Tersanesi’nde toplandığı için de tarihimizde bu görüşmelere TERSANE KONFERANSI ismi verilir.

İşte bu konferansın toplandığı ilk gün olan 23 Aralık 1876 tarihinde Osmanlı Payitahtı’nda önemli bir gündem konusu daha yer almaktadır. Uğruna padişahlar hâl’ edilip  tahta çıkarılan Meşrutiyet tam da o gün ilan edilecektir. (1860’larda ortaya çıkan Genç Osmanlılar Hareketi, Batı Avrupa ve Osmanlı’yı sentezleyen bir yaklaşım sergilerken Meşruti bir yönetim istiyor; Sultan Abdülaziz’in tahttan indirilmesi ve Sultan Murad ile Sultan Abdülhamid Han’ın tahta geçişlerinde büyük bir rol oynuyorlardı.) Sultan Abdülhamid, tahta çıkarken Meşrutiyet ve Anayasa sözünü vermiştir. Lâkin uygun zamanı beklemekteydi. Çünkü Sultan’a göre devletin yapısı ve içerisinde bulunulan durum böyle bir sisteme hazır değildir ve pek çok olumsuzluğu beraberinde getirecektir. Ama Mithat Paşa ve beraberindekilerin Meşrutiyet’i bir an önce ilan ettirmek istemeleri ve bunu da Tersane Konferansının ilk gününe denk getirerek bir kazanım elde edebileceklerini düşünmeleri üzerine Sultan Abdülhamid Han, Meşrutiyet’i ilan ederek Kanun-i Esasi’yi yürürlüğe koymuş oldu. Çünkü konferansın toplandığı ilk günde böyle bir hamle ile Avrupa’ya “birkaç vilayette istenilen mahalli imtiyazların ne önemi var, bütün Osmanlı ülkesi baştanbaşa hürriyete kavuşarak ıslah edilecek” mesajı verilecek ve Rusya karşısında Avrupa’nın desteği kazanılacaktı.

Meşrutiyet Sevinci...

Yapılacak merasim için meydanlar süslenmiş, her tarafa bayraklar asılmış ve büyük bir kalabalık meydanı doldurmuştu. Kürsüye gelen Mahmud Celaleddin Paşa ilk Osmanlı Anayasasını okuduktan sonra meydanda toplanan kalabalık ilk olarak Yıldız Sarayı’na sonrasında da Mithat Paşa’nın konağına giderek teşekkürlerini bildirmiş ve “Yaşasın Sultan Hamid, Yaşasın Mithat Paşa” sesleri yükselmeye başlamıştı. Sevinç gösterisi yapanlar sadece Türkler değildi. Rumlar, Ermeniler ve Yahudiler de kendi dillerinde nutuklarda bulunuyor; Padişah ve sadrazamı alkışlıyorlardı.

Ekseriyete göre artık Osmanlı hiç olmadığı kadar özgür, hiç olmadığı kadar hürriyetlerle dolu bir ülke haline gelmişti çünkü artık Meşrutiyet vardı.

Peki, gerçekten de böyle miydi?

Meşrutiyet’in ilan edilip Kanun-i Esasi’nin yürürlüğe girmesi ile birlikte bütün sıkıntılar çözüme kavuşup tüm dertler devasını bulacak mıydı?

Çünkü Osmanlının bünyesine has bir anayasa hazırlamak için çok uzun bir zamana ihtiyaç vardı ve aceleye getirilmemesi gerekiyordu. Ama Mithat Paşa büyük bir yanılgı içerisindeydi. Kanun-i Esasi çıkar çıkmaz Batılıların Türkleri kendi saflarında ve eş değer bir ülke olarak kabul edecekleri gafletinde bulunuyor, İngiltere’deki gibi bir rejim uygulanırsa bütün pürüzlerin hallolacağını düşünüyor ve artık Rusya’nın baskıcı tavırlarına mahal kalmayacağını zannediyordu. Bunların yanında Mithat Paşa, kendisine örnek edindiği Tanzimat mimarlarının rolünü oynamak istiyor ve İngiliz arzularının yegâne takipçisi olması durumunda içeride ve dışarıda başarılı olabileceğine inanıyordu. Ama milli ve orijinal bir hukuki eser olmaktan ziyade, Fransa ve Belçika kanunlarından alınmış; her yönüyle eksik ve zıtlıklar içeren, batı taklitçiliğinin yeni bir örneği olan ve kabataslaktan başka bir şey olmayan bir Kanun-i Esasi ile bunların gerçekleşmesi mümkün görünmemekteydi.

Bu hususla ilgili Engelhardt’ın; “Bir Kanun-i Esasi yazılıverince birçok asırlarda vücuda gelebilecek şeylerin hepsi hallolunacak zannolunuyordu” sözü ve E. Driault’un “Kanun-i Esasi acaba derin bir çalışmaya dayanan, kendisine büyük ehemmiyet atfedilmeğe değer bir şey mi idi? Hayır.” İfadeleri içerisinde bulunulan durumu en iyi bir şekilde ortaya koymaktaydı.

Peki, bu Meşrutiyet’in hiç mi faydası olmadı?

Yeni açılan mecliste bir araya gelen mebuslar, devleti daha iyi bir noktaya taşımak için ellerinden geleni yapıp içerisinde bulunulan sıkıntılı duruma çözüm önerileri getirerek daha güçlü bir Osmanlı için çalışacaklardı.

Ama ne yazık ki böyle olmadı...

Bütün azınlıkların temsil edildiği ancak birlik içerisinde bir bütün olması gereken Meclis-i Mebusan, şiddetli münakaşalara ve kutuplaşmalara sahne oluyordu. Mebusların büyük bir çoğunluğunun harp taraftarı olması üzerine Rusya ile büyük bir savaşa girilirken bunun da ötesinde alınan mağlubiyetin sorumluluğu ise hiçbir şekilde üstlenilmiyor ve kayıplar sebebiyle hükümet tenkit edildiği gibi saltanat makamına da dil uzatılmaya başlanıyordu. Rusların İstanbul kapılarında olduğu bir dönemde meclis çeşitli kavimlerin; din, mezhep ve cemaat ihtiraslarının da çekişme alanı haline geliyor; Ermeni, Rum vs. azınlıklar muhtariyete hatta istiklale kadar gidecek hürriyet telakkisi içine düşüyorlardı. Kısacası tüm dertlere deva olması beklenen Meclis, devletin başına daha büyük dertler açıyordu.

Şimdi dönelim başa...

Konferanstaki Avrupalı delegeleri etkilemek ve Rusya’nın karşısında Osmanlı Devleti yararına karar alınması için görüşmelerin ilk gününde Meşrutiyet’in ilan edilmesi bir işe yaramış mıydı?

Görüşmelerin devam ettiği bir anda top sesleri ile Avrupalı delegeler şaşkınlık içerisinde ne olup bittiğini anlamaya çalışırken, Osmanlı’yı temsilen orada bulunan Hariciye Nazırı Safvet Paşa şunları söylüyordu;

“Efendiler! Bu top sadâları zât-ı hazret-i Padişâhi’nin millete hediye eylediği meşrutiyetin ilanını bildirmektedir. Altı yüz seneden beri devam eden bir hükümet usulü bu anda değiştirilmekte ve Osmanlı milletlerinin mutlulukları için yen bir dönem açılmaktadır.”

Ama gelin görün ki bu haber delegeler üzerinde hiçbir etki oluşturmadığı gibi müzakereler de devam edecekti. Görüşmelerin sona ermesinden sonra büyük bir heyecanla Safvet Paşa’nın yanına gelen Mithat Paşa, Meşrutiyet’in ilanının delegeler üzerindeki tesirini öğrenmek için “Ne dediler, ne dediler?” diye soracak ve Safvet Paşa ise şu ilginç cevabı verecekti;

“Ne diyecekler? Çocuk oyuncağı dediler”