İstanbul Esenler ilçesinin ismiyle müsemma bu rüzgarlı tepelerinde, Osmanlı Devleti döneminde günümzde tamamen unutulmuş, tıpkı masallardaki gibi bölgenin buğdaylarını üğütüp un yapan 15 yel değirmenleri vardı. Litros’un, Avasköyün, rüzgarlı tepenin yel değirmenlerini bilen, duyan varmı?

Roma, Bizanstan, Osmanlıya Esenler arazisini oluşturan köyler ve çiftliker İstanbulun sur dışında fakat bir o kadarda şehre yakın  bir yerleşim yeri olması geçim kaynağı olarak tarım alanlarını öne çıkarıyordu. Bölgede sulu tarımın yanı sıra tahıl üretimi sadece Esenler havaisinde değil civarındaki Mahmutbey (Mahmudiye), Vidos (Güngören), Bağcılar (Çıfıt Burgaz – Cuhûd Bergos - Yahudi Burgaz) gibi komşu köylerde çiftliklerde vaktiyle harman yerleri vardı.

İstanbul fethinden sonra şehringıda ve tahıl ihtiyacı genellikle surlarındışında yer alan köylerden karşılandığıbilinmektedir. Özellikle Küçük Çekmecenahiyesine bağlı olan köyler ve buradayer alan çiftlikler Osmanlı Başşehri Dersaadet'in hemet hem de gıda ihtiyacını karşılamayaçalışıyordu. Arşiv belgelerinde yer alanverilerde Miladi 1862 tarihinde Küçük Çekmece'debulunan 50 köyün içerisinde yer alanmandıra ve çiftlikler dikkat çekicidir. Butarihi vesikadayeralan listede Litros Köyü Çiftliğide görülmektedir.

Bölgedeki tarım ve hayvacılığa dayalı yaşam biçimi Cumhuriyet döneminde de devam ederek 1950, 1960’lı senelere kadar azalarak ta olsa devam ederek varlığını sürdürmştür. Ekseri olarak Hristiyan Otodoks Rum ahalinin yaşadığı Osmanlı dönemindeki yereşik tebanın içerisinde azda olsa Müslüman nüfusun olduğunu dönemin kayıtlarından öğreniyoruz. Bizans tarihi uzmanı Manuel Gedon,1870 senesindee Litros Köyü’nü ziyaret ettiği zamanbu köyde 25 Rum ailenin yaşadığını nakleder.Bölgede hayvancılıkta oldukça yaygın olarak yapılıyordu. Esenler hayvancılığa çok elverişli olması nedeniyle, yemyeşil meralar, mandıralar, büyük baş ve koyun sürülerio dönemde olağan görüntülerdi.

Bölgede tarımı yapılan ürünler, genellikle ahalinin kendi ihtiyaçları doğrultusunda olup, ihtiyaç fazlasıüretilen mahsül pazarlara götürülmek suretiyle halkın geçimine katkı sağlıyordu. Esenler ve çevresi, Mahmutbey, Bağcılar, Kirazlı, Güneşlison dönemde bütünüyle mübadele ile gelen nüfusun yerleştiği köylerdi. Çevre tahıl ve bahçe tarımınauygun bir bölgedir. Esenler’de dut bahçeleri, ceviz ağaçları, üzüm bağları, bamya tarlaları yanı sıra tahıl olarak, buğday, arpa, yulaf, mısır, ayrıca ayçiçeği, kendir (keten), nohut, soğan ve tütün vb. ürünlerin tarımı yapılmaktaydı.

Osmanlı döneminde tutulan Tahrir defterinden Esenerin o dönemdeki sosyo - ekonomik hayatıyla

da ilgili daha ayrıntılı bilgilere ulaşmak mümkündür. Bu tarım ürünlerinin en önemlisi olan başta ekmek yapımında kullanılan un, bölgede yetişen buğday Osmanlı kayıtlarda “el-hınta”olarak yer almaktadır. Buğdayın vergi kayıtlarındaki bilgilerine göre ölçü birimi olarak kile, şinik şeklinde geçmektedir.

Roma dönemi, Bizans İmparatoru Alexi Komnenos’unkızı Anna Komnena’nın “Alexiad” adlıeserinde bahsettiği, ona göre “Aretas” adlıbu yer,Esenler ovadan yüksekte olduğunu özellikle belirtir.Hava akımlarından dolayı sürekli esen rüzgarları ile ünlü havadar olan bu tepelerde yaşayan ve Esenleri oluşturan Litros köyü, Avasköy ve Müderris Köyücivarında yel değirmenleri inşa etmişlerdi.

Dört mevsim rüzgarın eksik olmadığı rüzgar kuvvetini bu doğal kaynağı çarklar vasıtasıyla yörede yetişen hububatlardan başta buğday olmak üzere değirmen taşları yardımıyla un yapmak üzere değerlendirmişlerdi.

Esenler, Litros köyüne gelen Bizans Tarihi Uzmanı Manuel Gedon, 1870’lerde bölgenin topografik durumunuanlatırken Litros’tan çıkan bir yolun sağsapağının Topçulara gittiğini ve 1860 öncesinde 

bu bölgede takriben un ihtiyacını karşılamak amacıylaon beşyel değirmeninin olduğunu, bu değirmenlerin sahipleriningenelikle Edirnekapı’da ikametettiğini söylemektedir.Esenler yel değirmenleri için çok elverişli olduğunun kanıtıydı. Bu 15 yel değirmeni dönemine göre dikkat çekici ve önemli bir rakamdır.

Komşu ilçe Bağcılarda da bir yel değirmeni kaydı ise; II. Osman’ın Güngören’de yaptırdığı Genç Osman Camisine vakıf olarak vakfettiği “Vidoz’da vâki‘ Merhum Sultan Osman’ın bina buyurdukları câmi‘-i şerifin vakfiyesidir” şeklinde başlayan ve “Bergostaki (Bağcılar) Yel Değirmeninden Vidos köyüne (Güngören) gelinceye kadar olan tarla ve çayırların kendi tasarruflarına, bir kıta bostanın ise GençOsman Camisine tahsisi” şeklinde geçen bilgiye göre Bağcılarda Hicri 1033 Miladi 1624 tarihi senesinde Bağcılar ile Güngören arasında bir yel değirmeninin varığını tarihi vesikalardan öğreniyoruz.

Tarihte bir zamanlar Esenler’de 15 Yel değirmeninin varlığını hayal etmek bile güzel. Günümüzde bu değirmenler üzerine daha kapsamlı çalışma yapılmayı, araştırılmayı hak ediyor diye düşünüyoruz. Temsili olarak Esenlerin Yel Değirmenleri bir maket de olabilir, tanıtılmayı ve bilinmeyi, tarihin tozlu sayfalarında keşfedecek yerel yöneticileri bekliyor.

Allahuâlem, Allah en iyisini bilendir.

Kalın sağlıcakla.

Selam ve dua ile…

Kaynaklar ve Bağlantılar:

Beytullah Yıldırım Esenler Araştırmaları

Esenler Belediyesi Esenler Tarihi

Bağcılar Belediyesi Bağcılar Tarihçesi