Bu yazımızda tarihte bir yolculuğa çıkarak tarihi İstanbul su yolları açısından vaktiyle önemli bir konuma sahip olan Litros Karyesinden geçerek Osmanlı Payitahtına sur içinde su taşıyan su yollarından birisi olan Hekimoğlu su yolu üzerinde inşa edilmiş bir Osmanlı dönemi eseri olan Esenler Litros Karyesi Su Terazisini dünü ve bugünün ile birlikte incelemeye çalışacağız. Gayret bizden Tevfik Cenab-ı Allah C.C.'dan.

Su Terazilerinin Çalışma Prensibi

Kültürel bir miras olan su terazilerinin ana fonksiyonu yapılış maksadı İstanbul'a şehir dışından getirilen su hatlarındaki suyun içerisinde oluşan havayı almak ve akış basıncını ayarlamak ve üzerindeki lüleler ile suyu ölçerek miktarını tespit edip taksim etmek için inşa edilmiş kulelerdir. Su terazileri bileşik kaplar prensibine göre çalışan basınç ayarlayıcı tesislerdir. Kesik piramid şeklindeki bir kulenin üstünde sandık tabir edilen üzeri kapalı mermer küçük bir havuza ulaşan su, lülelerden akar. İsale veya şebeke hattından gelen bir boru düşey olarak bu havuzun tabanına açılır. Eğer debi ölçülmeyecek ve yalnız basınç kontrol edilecekse ikinci bir düşey boru vasıtasıyla şebekeye su verir. Aynı zamanda su terazileri isalenin bazı bölgelerinde olabilecek fazla basıncın künkleri patlatmaması için önemli bir işlevide yerine getiriyorlardı.

Esenler ilçesi sınırları içerisinde daha fazla sayıda su terazisi olduğu biliniyor. Alman subay Von Moltke’nin 1836-39 senelerinde, İstanbul’da çizdiği haritalarda Avas ve Litros köylerinde ve çevresinde yer alan kemerler, su terazileri ve çeşmeler ayrıntılı bir şekilde görülmektedir.

Günümüze bu su terazilerinden sadece bir tanesi ulaşabilmiştir. Litros Karyesi su terazisi aslında ilçe dahilindeki sivil mimari örneği, az sayıdaki su yapılarından olup nadir tarihi eserden biridir. Şehrimiz İstanbul’da 86 Su terazisi olduğu biliniyor. Geçmişte çeşme, sebil, cami ve hamamlara, gerekli suyu sağlayan, su yollarında basıncı ayarlayan ve suları ölçerek dağıtan bu su terazileri, sayıları azalarak günümüze ulaşan yapılardır. Yapılan araştırmalar sonucunda İstanbul genelinde 86 adet su terazisinden 62 adedi Avrupa Yakası'nda, 24 adedi ise Anadolu Yakası'nda bulunuyor, İlçelere göre dağılımına bakıldığında ise yoğunluğun Fatih ve Sarıyer ilçelerinde olduğu görülüyor. Günümüzde Fatih'te 22, Sarıyer'de 16, Üsküdar'da 11, Eyüp'te 10, Beykoz'da 8, Kadıköy'de 5, Beşiktaş'ta 3, Beyoğlu'nda 3, Şişli'de 2, Bayrampaşa'da 2, Güngören ve Esenler ilçelerinde birer su terazisi bulunuyor.

Esenler Su Terazisinin Konumu

İstanbul, Esenler ilçesinde Dörtyol Meydanından Üçyüzlü istikametine doğru inerken Esenler Köyü mezarlığını geçtikten sonra solda, Nene Hatun Mahallesi sınırları içerisinde olan İnönü Caddesi üzerinde 1117 ada, 10 parsel (eski 3 Pafta 4413Parsel) bu su terazisi yer alır. Litros Karyesi (köyü) Su Terazisi ilçedeki su mimarisi açısından en önemli Osmanlı eserlerinden birisi konumundadır. Yapı, çarpık kentleşme ve plansız yapılaşma nedeniyle günümüzde maalesef betonarme yapılar tarafından üç tarafı kuşatılmış adeta hapsedilmiş durumdadır.

Esenler Su Terazisinin Tarihçesi

Bu su yapıları tarihte Roma, Bizans döneminden beri kullanılmaktadır. Osmanlı bu yapıları geliştirmiştir. Esenler Su terazisi, Osmanlı Devleti döneminde, bir adı da Hünkarbeğendi suyu olan Hekimoğlu su yolu üzerinde inşa edilmiştir. Osmanlı sadrazamı Hekimoğlu Ali Paşa (D. 4 Haziran 1689, İstanbul – V. 13 Ağustos 1758, Kütahya) tarafından hayrat olarak yaptırılan devrinde nefis su kalitesiyle (Hünkar bile beyenmiş) meşhur bir su yolu üzerindedir.  

Hekimoğlu su yolu, hat olarak Çifit Burgaz (Bağcılar)’da Kaşıkçı Çiftliği’ndeki Değirmentepe güneybatısındaki menbağından çıktıktan sonra Vidos (Güngören) yer altı galerinden geçerek, Üçyüzlü Ferhat ağa Çeşmesine oradan Çinçin deresini geçerek bu hat üzerinde tepeye tırmanmaya başlayan bir yamaçta Litros karyesi su terazisine ulaşır. Teraziden geçtikten sonra devamla Litros Köyünü geçerken çeşmelere su verir ve yeraltı galerierinden devam edip, Ferhad Paşa Çiftliği, Ayvalıdere, Demirkapı, Çınardere, Mevlânâkapı’da sur içine yani şehre giriş yapar. Mimarağa terazisi, Altımermer ve Küçükhamam terazisine gelir. Buradan üç kola ayrılarak Samatya civarında Çınar mahallesi yönüne doğru dağıtım yapan bir isale hattından oluşuyordu.

Osmanlı döneminden kalan ve İstanbul’a Terkos şebekesinin evlere bağlandığı, 1930 Senesine kadar düzenli olarak kullanılan tarihî su yolu üzerindeki terazi, İstanbul 1 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Kurulu Müdürlüğü tarafından 08.03.1995 gün 6442 sayılı kararı ile tescillenmiştir. Yapıya ait herhangi bir kitabe yoktur. Bu sebeple tam olarak hangi tarihte inşa edildiği bilinmiyor. 1700 – 1750 arası olması muhtemeldir. Tarihi su terazisinin mimari olarak her hangi bir süsleme unsuru mevcut olmayıp, sade düz bir yapıya sahiptir. Tarihi yapı hakkında açıklayıcı bilgilendirme levhası da bulunmuyor.

Şehir ve su (Hidrolik) mimarisi açısından çok değerli olan Ecdat yadigarı bu tarihi eser günümüze kadar ulaşan sur dışındaki nadir ve önemli kültür varlıklarımızdan birisi konumundadır.

Mimari Şekli

Zemindeki ölçüleri: 2,95 - 2,99 m. boyutlarında kare bir taban üzerinde, konik olarak geniş bir şekilde başlayıp uca doğru daralan, yükselen kesme taş malzemeden inşa edilmiş kargir  kulenin yüksekliği yaklaşık 13,60 metredir. Kulenin tam ölçülerinin tespiti için asli zemin kotuna kadar kazı yapılması gerektiği belirtilmektedir. Yapı kesme taş bloklardan yanaşık dersli olarak örülmüş ve taş bloklar birbirine demir kenetler ile bağlanmıştır. Kenet boyutları 35/20/22 cm’dir. Taş boyutları ise 180-40x35/40, 100x55x25/35, 120x56x40/50 cm gibi çeşitli boyutlardadır.

Yapının caddeye bakan batı yüzeyi düz olmakla beraber yaklaşık orta kısmında basamak benzeri bir yapı çıkıntısı mevcuttur. Kare biçimli taş olan ayrıntı dikkat çekici olup bu unsur hayli aşınmış olup günümüzde neredeyse farkedilmeyecek kadar küçülmüş durumdadır.

Terazi, diğer taraflarda olduğu gibi uç kısmına doğru daralan bir inşa tekniği uygulanmıştır. Yapının tamamında kullanılan üst üste 39 kesme taş sırasından oluşmaktadır.

Yapının arka cephe yüzeyinde yukarıya çıkmayı sağlayacak bir merdiven strüktürü için 60 cm çıkışlı taş bloklar konsol olarak yer almaktadır. Bu yüzde bulunan çıkıntı olarak merdiven şeklinde tasarlanmış, çapraz şaşırtmalı, yine aynı taş malzeme ile yapılmış normalde 13 adet yapı unsuru günümüzde 11 adet kalmış olup dikkat çekicidir. Konsol taşlarının boyutları yaklaşık olarak 30x36x60 cm olarak tespit edilmiştir.

Suyun geldiği yan cephelerden Üçyüzlü istikametinde pişmiş kil topraktan mamul künk boruların yüzeyden terazi kulesine girişi orta açıklıktan görülmektedir. Su borularının maalesef kırılmak suretiyle tahrip edildiği görülüyor. Kuleye çıkan künk boruları korumak için üzerini kapatan, kapak taşlarından bazıları düşmüş durumdadır. Dökülen kısımların altında iç dokuya ait horasan harcı ve tuğla parçaları görülmektedir. Ayrıca boru yerine ait izler tespit edilmektedir.

Suyun terazi kulesinden inerek devam ettiği Dörtyol istikametinde duvarın orta kısmında toprak su künklerinin geçtiği alan yüzey boyunca belirgin haldedir.

Günümüzdeki Durumu

Bu makaleyi hazırlarken Esenler Araştırmaları olarak sahada, yerinde yaptığım incelemelerde Esenler Su Terazisi 2024 Aralık ayı son günleri itibariyle:

Yapının uç kısmı farklı nedenlerle zarar gördüğünden boyu orijinaline oranla yıkıldığı için daha kısaldığı görülüyor. Esenlerde 1960'lı yıllarda başlayan çarpık ve plansız yapılaşmanın gecekondulaşmanın neticesinde su terazisinin etrafındaki binalara ruhsat verilerek, üç yanı binaların arasında hapis kalmış durumdadır. Dördüncü cephesi ise hemen yanı başından geçen cadde ile arasında sadece kaldırım vardır. Zamanın yıpratıcı acımasızlığında sıkışıp kalmış bu önemli tarihi eseri bilmeyen biri önünden geçip giderken bile fark edemiyebilir.

Uğradığı tahribatlar, arka yüzündeki basamakların bazıları tamamen kırılıp düşmüş, yüzeyde oluşan bitkilenme, sprey boya ile yapılmış grafiti yazı ve şekil kirliliği, mevsim ve hava koşulları nedeniyle oluşan tahribat, yapı yüzeyinde aşınma ve dökülmeler, beton ile yapılmış sıva onarım rastgele müdahaleler ve bina eklentileri, su terazisinin etrafında bilhassa arka kısnmında evsel atık çöp kirliliği yer alıyor. Bu etkenler bir araya geldiğinde yapıya hayli zarar veriyor. Yapının tepe, üst kısmındaki bölüm başta olmak üzere genel olarak bir hayli zarar görmüş durumdadır.

Su terazisi 1999 senesinde meydana gelen Gölcük merkezli Marmara büyük depreminden etkilenmiş, hayli zarar görmüş ve üst kısmındaki bazı taşları dökülmüştür. Depremde gördüğü zarar ve çevre için tehlike oluşturması nedeniyle 2001 yılında gerekli güvenlik tedbirlerinin alınmasına kararı verilmiştir. Günümüzde yapıya metal bir saçak sonradan eklenerek üst kısımlarından yıkılmaya başlayan yapıdan çevresinin ve insanların zarar görmesi engellenmeye çalışılmış durumda. Bu tedbir amaçlı yapılan geçici metal çözüm de bakımsız ve çirkin bir görünüm arz ediyor. Beden duvarlarını oluşturan kesme taşların yer yer dış yüzeylerinde önemli hasarlar gözlemlenmektedir. Acilen önlem alınarak çalışma yapılması gerekiyor.

Restorasyon ve Çevre Düzenlemesi Girişimleri

Bir dönem yapının her iki tarafından da kapatıldığı gerekçesiyle yerinden taşınması teklif edilmiş ve bütün taşları tek tek numaralandırılmıştır. Projeye göre, yapı yeni sağlam bir zemin üzerine altta oluşturulacak bir betonarme temel üzerine oturtulacaktı. Taşlar montaj sırasında yine yanaşık dersli olarak örülüp paslanmaz çelik kenetlerle birbirine bağlanacak, iç kısmında ise ilk yapımda olduğu gibi tuğla parçaları ve horasan harcı kullanılacaktı. Ancak bu durum daha sonra uygun görülmemiş ve yapının bulunduğu mekânda restorasyonuna karar verilmişti. Bu sebeple 1997 tarihinde yapının röleve restorasyon projeleri hazırlanmıştır. 1/20 ölçeğinde taş, taş ayrıntılı olarak hazırlanan rölevede yapıdaki bozulma ve tahribat belirlenmişti. Fakat bu yönde bir çalışma yapılmadı.

Esenlerdeki tescilli tarihi tescilli yapıların korunması ve düzenlenmesi için yapılan çalışmalar kapsamında 08.03.2016 tarihinde yapılan çalışmalar kapsamında su terazisinin röleve, restitğsyon, restorasyon, inşaat, makine ve elektrik projeleri hazırlanmış.

Esenler Belediyesi, 2021 senesinde yapı ve çevresi için gerekli girişimleri yaparak restorasyon izinleri almış, çevre düzenlemesi ve bir meydan açılması için istimlak çalışmaları başlatmıştı. İki bina istimlak edilerek, buranın kültürel tarih parkı haline dönüştürüleceği bir projenin olduğu 

açıklanştı. Tarihi eserin de ortaya çıktığı güzel bir yaşam alanı yapmak için bir çalışma yapıldığı duyurulmuştu. Fakat o tarihten günümüze her hangi bir gelişme olmadı. Yapılan hazırlıklara rağmen çalışmalar bir neticeye ulaşamamıştır.

Esenler Su Terazisinin son durumu İstanbul büyükşehir belediyesi İstanbul Su Kanalizasyon idaresi İski tasarrufunda olmasından dolayı tarihi eser çevresindeki dört bina'nın mülk sahipleri ile mahkeme aşamasındaki hukuki bir sürecin devam ettiği burada ikamet edenler tarafından bildirilmiştir.

Hülasa edecek olursak

Esenler Su Terazisi tarih ve kültür varlığına mümkün olan en kısa süre içinde gerekli çalımalar yapılarak, restore edilmesi, çevre düzenlemesinin yapılması ve şehrimize kazandırılmasını ümit ediyoruz. Bu nadir tarihi esere sahip çıkılacağına inancımız tamdır. Bizler de bu şehirde yaşan vatandaşlar olarak çevremize ve tarihi eserlerimize karşı daha duyarlı ve hassas olmalı, değerlerimize sahip çıkmalıyız. Çocuklarımıza yeni nesillere de bu bilinci aşılamalıyız.

Medeniyet, modern olabilmenin yani sıra geçmişine sahip çıkabilmeyi gerektirir. Bize kadar ulaşmış olan bu ve benzeri tarihi eserleri gelecek nesillerimiz ile buluşturmak medeniyet ufkumuzda bizim en önemli ödevlerimizden birisidir.

Nihayetinde bizim çabalarımızla temas ettiğimiz kaynaklar sınırlı olmakla birlikte Ecdat yadigarı bir tarihi eserimizi inceleyerek tarihe bir not düşmeye çalıştık. Eminiz ki konu ile alakalı bilgi ve araştırmalar meraklı araştırmacılar tarafından ilerleyen zamanlarda daha ayrıntılı olarak ele alınmaya muhtaçtır. Sonuç itibariyle her şeyi hakkıyla bilen Allah-û Teâlâ C.C.'dur.

Kalın sağlıcakla. Selam ve dua ile…